Seksualność w zaburzeniach afektywnych

Zaburzenia afektywne, czyli związane z nastrojem, wpływają na każdą sferę życia. Pogorszeniu ulega funkcjonowanie społeczne, zawodowe, zdrowotne, poznawcze a także seksualne. Zaburzenia nastroju wpływają na seks dwojako – z jednej strony poprzez pogorszenie samopoczucia, z drugiej – poprzez stosowane farmakoterapię. Jednocześnie zaburzenia afektywne należą do grupy najczęstszych problemów dotyczących zdrowia psychicznego.

Podstawowym objawem zaburzeń afektywnych są zmiany nastroju – w postaci depresji, czyli jego obniżenia lub manii – podniesienia. Zmianom nastroju towarzyszą zmiany aktywności. Zaburzenia nastroju wykazują tendencję do nawracania, a ich początek często wiąże się z jakimiś wydarzeniem stresowym. Reaktywność seksualna jest regulowana przez te same ośrodki (m.in. kora przedczołowa, podwzgórze, ciało migdałowate), które są odpowiedzialne za regulację nastroju. Również dysregulacja neuroprzekaźników jest wspólnym mianownikiem dla zaburzeń nastroju oraz dysfunkcji seksualnych. Dlatego też głównym ośrodkiem seksualnym człowieka jest właśnie mózg.

Zaburzenia depresyjne mogą mieć postać pojedynczego epizodu lub formę nawracającą. Przyjmuje się, że to zaburzenie dotyka 7% populacji ogólnej i częściej występuje u kobiet niż u mężczyzn (2:1). Depresja stanowi aktualnie jedną z najczęstszych przyczyn niepełnosprawności. Chociaż zazwyczaj rozpoczyna się między 35-40 rokiem życia, może wystąpić w każdym momencie życia, od dzieciństwa do starości. Zaburzenia depresyjne są w dużej mierze dziedziczne. Najczęstsze objawy to obniżenie nastroju, spowolnienie toku myślenia oraz spowolnienie ruchowe – są one nazywane zespołem depresyjnym. Towarzyszy temu wzmożona męczliwość, obniżenie samooceny i brak wiary w siebie, pesymistyczne patrzenie w przyszłość, myśli i czyny samobójcze, zaburzenia snu i łaknienia. Nieodłączną cechą depresji jest lęk.

Dysfunkcje seksualne są typowym objawem dla depresji i, jak podają badania, występują u 45-60% pacjentów. Do najczęstszych należy zmniejszenie potrzeb seksualnych, obniżenie reaktywności seksualnej, czyli trudność z podnieceniem się, zaburzenia erekcji w przypadku mężczyzn oraz lubrykacji pochwy i bolesność stosunku w przypadku kobiet a także problemy z osiągnięciem orgazmu. Następuje również postrzeganie siebie jako osoby nieatrakcyjnej seksualnie, pozbawionej jakichkolwiek walorów. Istotny jest lęk przed kontaktami seksualnymi, niechęć do ich nawiązywania. Pojawia się poczucie bycia seksualnie nieatrakcyjnym lub wręcz odpychającym. Zdecydowanie rzadziej obserwuje się wzorzec wzmożonej aktywności seksualnej. Może również występować odbywanie stosunków seksualnych, któremu nie towarzyszy napięcie emocjonalne i poczucie bliskości, a jest jedynie mechanicznym aktem. Dzieje się tak na przykład kiedy partner domaga się współżycia bądź seks uprawiany jest z poczucia obowiązku.

Nie bez znaczenia dla sfery seksualnej pozostają przyjmowane leki antydepresyjne. Mogą powodować obniżenie libido, zaburzenia podniecenia, brak przyjemności ze zbliżeń, zaburzenia erekcji, bolesne wytryski, zaburzenia czucia członka lub pochwy.

Pierwszym typem zaburzeń nastroju jest mania. W przypadku łagodnej postaci cechuje się zwiększoną ruchliwością, podwyższonym nastrojem (może występować rozdrażnienie), problemami z koncentracją i uwagą, zmniejszenie potrzeby snu i łaknienia, wzmożony popęd seksualny. W cięższej postaci mogą pojawić się urojenia (szczególnie wielkościowe, czyli poczucie, że jest się kimś ważnym i sławnym lub wysłannictwa religijnego), słowotok, wyczerpanie organizmu spowodowane zaniedbywaniem odżywiania się, higieny, snu, a wzmożona aktywność ruchowa i podniecenie mogą prowadzić do agresji i aktów przemocy. W przypadku zaobserwowania wzmożonych problemów seksualnych spowodowanych farmakoterapią warto omówić to z psychiatrą prowadzącym. Pod żadnym pozorem nie wolno samodzielnie zmieniać dawkowania leków bądź całkowicie z nich zrezygnować. Spowoduje to jedynie pogorszenie choroby i wydłuży czas leczenia. Jeśli będzie to możliwe, psychiatra z pewnością postara się tak dobrać leki, aby zminimalizować ich negatywne działanie na funkcje seksualne. Relatywnie mniejsze ryzyko wystąpienia lub nasilenia zaburzeń seksualnych odnotowuje się podczas terapii m.in. bupropionem i trazodonem.

Jak zmienia się seksualność w manii?

Często stwierdza się wzrost aktywności seksualnej oraz przypadkowość tych kontaktów, co powoduje ryzyko zarażenia się chorobami przenoszonymi drogą płciową oraz stanowi zagrożenie dla stabilności aktualnego związku, a w sytuacjach ekstremalnych – dla zdrowia i życia. Wzrost siły potrzeb seksualnych oraz brak kontroli nad nimi może prowadzić do czynów przestępczych: molestowana, gwałtów, zachowań pedofilnych, ekshibicjonizmu. Często napięcie seksualne rozładowywane jest za pomocą intensywnej masturbacji. W fazie remisji choroby pojawiają się wyrzuty sumienia oraz wstyd spowodowane zachowaniami niezgodnymi ze światopoglądem czy dotychczasowym stylem życia.

W zaburzeniu afektywnym dwubiegunowym, nazywanym często „dwubiegunówką” lub „bipolarem” (od angielskiej nazwy bipolar disorder) fazy manii przeplatają się z fazami depresji. Epizody manii trwają około 4 miesięcy, natomiast depresji są dłuższe – około 6 miesięcy. W miarę rozwoju choroby skraca się czas remisji, a depresje bywają dłuższe i występują częściej. W zależności od fazy, w jakiej znajduje się chory, mogą występować zaburzenia seksualne charakterystyczne dla manii lub dla depresji.

W przypadku zaburzeń afektywnych ważne jest interdyscyplinarne podejście. Poza farmakoterapią istotna jest również psychoterapia prowadzona przez wykwalifikowanego specjalistę oraz, jeśli zajdzie taka potrzeba, terapia zaburzeń seksualnych lub terapia partnerska, które pomogą uporać się z dysfunkcjami seksualnymi oraz powstałymi w związku z chorobą trudnościami w relacji.

 

Michał Lew-Starowicz – Problemy seksualne pacjentów leczonych z powodu depresji
Michał Lew-Starowicz, Zbigniew Lew-Starowicz, Violetta Skrzypulec-Plinta – Seksuologia
James Morrison – DSM-5 bez tajemnic

Leave a Reply

%d bloggers like this: