Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne u dzieci i młodzieży

Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne, czyli OCD (z angielskiego obsessive-compulsive disorder) w klasyfikacji chorób psychicznych zaliczane są do zaburzeń lękowych. Występują 2% wszystkich dzieci i adolescentów – nie są więc rzadkością.

Kryteria rozpoznania

Zgodnie z ICD-10, aby rozpoznać zaburzenia obsesyjno-kompulsywne, natrętne myśli lub czynności muszą być obecne przez większość dni w ciągu ostatnich dwóch tygodni. Objawy są postrzegane jako powstające w umyśle dziecka, nie są narzucone z zewnątrz, są nieprzyjemne i trudno się im przeciwstawić. Wywołują zdenerwowanie, wpływają negatywnie na funkcjonowanie dziecka (zazwyczaj powodują, że traci na nie dużo czasu). Aby można było mówić o zaburzeniach obsesyjno-kompulsywnych, objawy nie mogą być wynikiem zaburzeń afektywnych ani schizofrenii.

U chłopców ma wcześniejszy początek – w młodszym wieku przewyższają liczebnie dziewczynki w stosunku 2:1, ale w okresie pokwitania ta proporcja wyrównuje się. Średni wiek zachorowania to 10 rok życia. U około 40% dzieci zaburzenie to utrzymuje się do dorosłości. Z kolei u co najmniej połowy dorosłych osób borykających się z OCD pierwsze objawy pojawiły się w dzieciństwie.

Do zaburzeń współwystępujących zaliczamy depresję, zaburzenia lękowe (fobie, ataki paniki, zespół lęku uogólnionego) i tiki. Ich obecność wiąże się z gorszym rokowaniem.

Ujawnianie się objawów

Zdarza się, że objawy występuję tylko w jednym środowisku – w domu, czyli w miejscu, gdzie dziecko czuje się bezpiecznie i nie musi ich aż tak kontrolować. Wczesne stadium zaburzenia jest bardzo trudne do uchwycenia zarówno dla obserwatora jak i dla samego dziecka, stąd też najczęściej zostaje rozpoznana w momencie, kiedy utrudnia codzienne funkcjonowanie.

U dzieci, podobnie jak u dorosłych, przeważają kompulsje. Odczuwają „silny przymus, żeby to robić”. Jeśli pojawiają się obsesje, dotyczą najczęściej brudu, skażenia, zarażenia się czymś, obaw religijnych lub moralnych. Prowadzą one do kompulsji – mycia się, sprawdzania, powtarzania itd. Z kolei młodzież jest bardziej podatna na obsesje religijne lub seksualne (obawa przed byciem osobą o orientacji homoseksualnej, o ryzyku popełnienia przestępstwa seksualnego, etc.). Większość osób z OCD cierpi z powodu różnorodnych objawów, których treść i nasilenie zmienia się na przestrzeni czasu, włącznie z okresami remisji.

Charakterystyczną cechą zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych u dzieci i młodzieży jest tendencja do wciągania w natręctwa domowników, którzy stają się istotną częścią rytuałów.

Czym są myśli natrętne?

To wyrazy, wyobrażenia lub zdania pojawiające się w umyśle bez intencji ku temu. Są intruzywne, nieakceptowane i budzą lęk. Mogą dotyczyć brudu, zarazków, możliwości zachorowania, zarażenia się czymś, zrobienia komuś krzywdy. Mogą również przejawiać się w obawie, że komuś bliskiemu coś się stanie. Innym rodzajem są myśli o charakterze seksualnym dotyczącym obiektów religijnych, często bluźniercze.

Czym są kompulsje?

Kompulsje to powtarzające się zachowania lub akty psychiczne podejmowane w celu redukcji niepokoju. Ich główne cechy to powtarzalność i stereotypowość, subiektywne poczucie przymusu ich wykonania, zmniejszone poczucie kontroli nad nimi oraz chwilowe uzyskanie redukcji niepokoju po wykonaniu ich. Występują również u osób zdrowych, najczęściej pod postacią sprawdzania, porządkowania, myślenia magicznego, unikania pewnych przedmiotów lub sytuacji. Przykłady czynności natrętnych to między innymi:

  • Rytuały czystościowe (wielokrotne mycie rąk, często powodujące wysuszenie lub uszkodzenie naskórka, bardzo częste kąpiele, etc.)
  • Powtarzanie (określonych słów, czynności)
  • Natrętne sprawdzanie (czy żelazko lub gaz są wyłączone, czy kot jest nakarmiony)
  • Dotykanie przedmiotów, porządkowanie rzeczy
  • Przymusowe liczenie w myślach
  • Przymus gromadzenia niepotrzebnych rzeczy (patyczków przyniesionych ze spaceru, zużytych chusteczek, zepsutych długopisów, etc.)

Co jest przyczyną OCD?

Jak w większości zaburzeń psychicznych, tak samo w przypadku OCD trudno o wyszczególnienie jednej przyczyny jego pojawienia się. Badania potwierdzają udział czynników genetycznych w powstawaniu OCD. Niektóre czynniki mogą mieć związek z nieprawidłowościami neuroprzekaźników oraz dysfunkcjami neurobiologicznymi. OCD może się pojawić w związku z odpowiedzią immunologiczną na czynniki zakaźne (ostry zespół neuropsychiatryczny u dzieci – PANS, związany z zakażeniem paciorkowcami).

Kilka słów o rytuałach wczesnodziecięcych

Warto wspomnieć, że czymś zupełnie innym niż OCD są rytuały wczesnodziecięce. W wieku około 2.5 roku życia u większości dzieci ujawniają się pewne zrytualizowane czynności. Najczęściej dotyczą one sprawdzania, dotykania przedmiotów, silnej preferencji pewnych kolorów lub unikania na przykład określonych pokarmów. Z czasem same ulegają redukcji i zanikają (około 7 roku życia). Ich przyczyną jest wzrost poziomu lęku w momencie odłączenia od rodziców, są przejawem dążenia do sprawowania kontroli nad otoczeniem. Rytuały wczesnodziecięce są przejawem prawidłowego rozwoju dziecka, narzucają pewne reguły i przewidywalność codzienności. Dopóki nie wpływają dezorganizująco na życie dziecka i rodziny, nie powinny zanadto niepokoić rodziców.

Widzę takie objawy u mojego dziecka – co dalej?

Dobre rezultaty w leczeniu zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych uzyskuje się w terapii poznawczo-behawioralnej prowadzonej przez specjalistę. Szukając profesjonalnej pomocy warto upewnić się, że dany specjalista jest psychologiem oraz terapeutą poznawczo-behawioralnym, który ma doświadczenie w pracy z dziećmi i młodzieżą.

Leave a Reply

%d bloggers like this: